Loading ...
Sorry, an error occurred while loading the content.

36La frua historio de Esperanto, verkita de Zamenhof mem Ruse en 1895.

Expand Messages
  • Dianne Lukes
    Mar 18, 2006
      Karaj Geormarborduloj,

      Cxu vi jam legis cxi tiun, ie? Se ne, mi gxue donas
      gxin al vi. Gxi estis skribita nur 8 jarojn post la
      eldonajxo de la unua libro. Eble gxi tenas respondojn
      al kelkaj demandoj, kiun Patricia faris.

      Amike,

      Diano


      Letero de L.Zamenhof al N.A.Borovko (1895).


      Eltiro el privata letero de L. Zamenhof al
      Nikolaj Afrikanoviĉ Borovko (1895).
      El la rusa tradukis Vladimir Gernet.

      ...Vi demandas min, kiel aperis ĉe mi la
      ideo krei lingvon internacian kaj kia estis la
      historio de la lingvo Esperanto de la momento de
      ĝia naskiĝo ĝis tiu ĉi tago? La
      tuta publika historio de la lingvo, t.e. komencante de
      la tago, kiam mi malkaŝe eliris kun ĝi,
      estas al Vi pli-malpli konata; cetere tiun ĉi
      periodon de la lingvo estas nun, pro multaj
      kaŭzoj, ankoraŭ neoportune tuŝadi; mi
      rakontos al Vi tial en komunaj trajtoj sole la
      historion de la naskiĝo de la lingvo.
      Estos por mi malfacile rakonti al Vi ĉion
      tion ĉi detale, ĉar multon mi mem jam
      forgesis: la ideo, al kies efektivigo mi dediĉis
      tutan mian vivon, aperis ĉe mi - estas ridinde
      ĝin diri - en la plej frua infaneco kaj de tiu
      ĉi tempo neniam min forlasadis; mi vivis kun
      ĝi kaj eĉ ne povas imagi min sen ĝi.
      Tiu ĉi cirkonstanco parte klarigos al Vi, kial mi
      kun tiom da obstineco laboris super ĝi kaj kial
      mi, malgraŭ ĉiuj malfacilaĵoj kaj
      maldolĉaĵo, ne forlasadis tiun ĉi
      ideon, kiel ĝin faris multaj aliaj, laborintaj
      sur la sama kampo.
      Mi naskiĝis en Bjelostoko, gubernio de
      Grodno. Tiu ĉi loko de mia askiĝo kaj de
      miaj infanaj jaroj donis la direkton al ĉiuj miaj
      estontaj celadoj. En Bjelostoko la loĝantaro
      konsistas el kvar diversaj elementoj: rusoj, poloj,
      germanoj kaj hebreoj; ĉiu el tiuj ĉi
      elementoj parolas apartan lingvon kaj neamike rilatas
      la aliajn elementojn. En tia urbo pli ol ie la
      impresema naturo sentas la multepezan malfeliĉon
      de diverslingveco kaj konvinkiĝas ĉe
      ĉiu paŝo, ke la diverseco de lingvoj estas
      la sola, aŭ almenaŭ la ĉefa kaŭzo,
      kiu disigas la homan familion kaj dividas ĝin en
      malamikaj partoj. Oni edukadis min kiel idealiston;
      oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj
      dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe
      ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne
      ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj,
      hebreoj k.t.p. Tio ĉi ĉiam forte turmentis
      mian infanan animon, kvankam multoj eble ridetos pri
      tiu ĉi "doloro pro la mondo" ĉe la infano.
      Ĉar al mi tiam ŝajnis, ke la
      "grandaĝaj" posedas an ĉiopovan forton, mi
      ripetadis al mi, ke kiam mi estos grandaĝa, mi
      nepre forigos tiun ĉi malbonon.
      Iom post iom mi konvinkiĝis, kompreneble,
      ke ne ĉio fariĝas tiel facile, kiel ĝi
      prezentiĝas al la infano; unu post la alia mi
      forĵetadis diversajn infanajn utopiojn, kaj nur
      la revon pri unu homa lingvo mi neniam povis
      forĵeti. Malklare mi iel min tiris al ĝi,
      kvankam, kompreneble, sen iaj difinitaj planoj. Mi ne
      memoras kiam, sed en ĉia okazo sufiĉe frue,
      ĉe mi formiĝis la konscio, ke la sola lingvo
      povas esti nur ia neutrala, apartenanta al neniu el la
      nun vivantaj nacioj. Kiam el la Bjelostoka reala
      lernejo (tiam ĝi estis ankoraŭ gimnazio) mi
      transiris en la Varsovian duan klasikan gimnazion, mi
      dum kelka tempo estis forlogata de lingvoj antikvaj
      kaj revis pri tio, ke mi iam veturados en la tuta
      mondo kaj per flamaj paroloj inklinados la homojn
      revivigi unu el tiuj ĉi lingvoj por komuna uzado.
      Poste, mi ne memoras jam kiamaniere, mi venis al firma
      konvinko, ke tio ĉi estas neebla, kaj mi komencis
      malklare revi pri nova, arta lingvo. Mi ofte tiam
      komencadis iajn provojn, elpensadis artifikajn
      riĉegajn deklinaciojn kaj konjugaciojn, k.t.p.
      Sed homa lingvo kun ĝia, kiel ŝajnis al mi,
      senfina amaso da gramatikaj formoj, kun ĝiaj
      centoj da miloj de vortoj, per kiuj min timigis la
      dikaj vortaroj, ŝajnis al mi tia artifika kaj
      kolosa maŝino, ke mi ne unufoje diradis al mi:
      "for la revojn! tiu ĉi laboro ne estas laŭ
      homaj fortoj", -- kaj tamen mi ĉiam revenadis al
      mia revo.
      Germanan kaj francan lingvojn mi ellernadis en
      infaneco, kiam oni ne povas ankoraŭ kompari kaj
      fari konkludojn; sed kiam, estante en la 5-a klaso de
      gimnazio, mi komencis ellernadi lingvon anglan, la
      simpleco de la angla gramatiko ĵetiĝis en
      miajn okulojn, precipe dank' al la kruta transiro al
      ĝi de la gramatikoj latina kaj greka. Mi rimarkis
      tiam, ke la riĉeco de gramatikaj formoj estas nur
      blinda historia okazo, sed ne estas necesa por la
      lingvo. Sub tia influo mi komencis serĉi en la
      lingvo kaj forĵetadi la senbezonajn formojn, kaj
      mi rimarkis, ke la gramatiko ĉiam pli kaj pli
      degelas en miaj manoj, kaj baldaŭ mi venis al la
      gramatiko plej malgranda, kiu okupis sen malutilo por
      la lingvo ne pli ol kelkajn paĝojn.
      Tiam mi komencis pli serioze fordoniĝi al
      mia revo. Sed la grandegulaj vortaroj ĉiam
      ankoraŭ ne lasadis min trankvila. Unu fojon, kiam
      mi estis en la 6-a aŭ 7-a klaso de la gimnazio,
      mi okaze turnis la atenton al la surskribo
      "ŝvejcarskaja"*, kiun mi jam multajn fojojn
      vidis, kaj poste al la elpendaĵo
      "Konditerskaja".** Tiu ĉi "skaja" ekinteresis min
      kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la eblon el
      unu vorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne devas
      aparte ellernadi. Tiu ĉi penso ekposedis min
      tute, kaj mi subite eksentis la teron sub la piedoj.
      Sur la terurajn grandegulajn vortarojn falis radio de
      lumo, kaj ili komencis rapide malgrandiĝi
      antaŭ miaj okuloj.
      "La problemo estas solvita!" - diris mi tiam. Mi
      kaptis la ideon pri sufiksoj kaj komencis multe labori
      en tiu ĉi direkto. Mi komprenis, kian grandan
      signifon povas havi por la lingvo konscie kreata la
      plena uzado de tiu forto, kiu en lingvoj naturaj
      efikis nur parte, blinde, neregule kaj neplene. Mi
      komencis kompari vortojn, serĉi inter ili
      konstantajn, difinitajn rilatojn kaj ĉiutage mi
      forĵetadis el la vortaro novan grandegan serion
      da vortoj, anstataŭigante tiun ĉi grandegon
      per unu sufikso, kiu signifis certan rilaton. Mi
      rimarkis tiam, ke tre granda amaso da vortoj pure
      radikaj (ekz. "patrino", "mallarĝa",
      "tranĉilo" k.t.p.) povas esti facile
      transformitaj en vortojn formitajn kaj malaperi el la
      vortaro. La meĥaniko de la lingvo estis
      antaŭ mi kvazaŭ sur la manplato, kaj mi nun
      komencis jam labori regule, kun amo kaj espero.
      Baldaŭ post tio mi jam havis skribitan la tutan
      gramatikon kaj malgrandan vortaron.
      Tie ĉi mi diros ĝustatempe kelkajn vortojn
      pri la materialo por la vortaro. Multe pli frue, kiam
      mi serĉis kaj elĵetadis ĉion senbezonan
      el la gramatiko, mi deziris uzi la principojn de la
      ekonomio ankaŭ por la vortoj kaj, konvinkita, ke
      estas tute egale, kian formon havos tiu aŭ alia
      vorto, se ni nur konsentos ke ĝi esprimas la
      donitan ideon, mi simple elpensadis vortojn, penante,
      ke ili estu kiel eble pli mallongaj kaj ne havu
      senbezonan nombron da literoj. Mi diris al mi, ke
      anstataŭ ia 11-litera "interparoli" ni tute bone
      povas esprimi la saman ideon per ia ekz. 2-litera
      "pa". Tial mi simple skribis la matematikan serion da
      plej mallongaj, sed facile elparoleblaj kunigoj de
      literoj kaj al ĉiu el ili mi donis la signifon de
      difinita vorto (ekz. a, ab, ac, ad, ... ba, ca, da,
      ... e, eb, ec, ... be, ce, ... aba, aca, ... k.t.p.)
      Sed tiun ĉi penson mi tuj forĵetis, ĉar
      la provoj kun mi mem montris al mi, ke tiaj elpensitaj
      vortoj estas tre malfacile ellerneblaj kaj
      ankoraŭ pli malfacile memoreblaj. Jam tiam mi
      konvinkiĝis, ke la materialo por la vortaro devas
      esti romana-germana, ŝanĝita nur tiom, kiom
      ĝin postulas la reguleco kaj aliaj gravaj
      kondiĉoj de la lingvo. Estante jam sur tiu
      ĉi tero, mi baldaŭ rimarkis, ke la nunaj
      lingvoj posedas grandegan provizon da pretaj jam
      vortoj internaciaj, kiuj estas konataj al ĉiuj
      popoloj kaj faras trezoron por estonta lingvo
      internacia, - kaj mi kompreneble utiligis tiun ĉi
      trezoron.
      En la jaro 1878 la lingvo estis jam pli-malpli
      preta, kvankam inter la tiama "lingwe uniwersala" kaj
      la nuna Esperanto estis ankoraŭ granda diferenco.
      Mi komunikis pri ĝi al miaj kolegoj (mi estis
      tiam en 8-a klaso de la gimnazio). La plimulto da ili
      estis forlogitaj de la ideo kaj de la frapinta ilin
      neordinara facileco de la lingvo, kaj komencis
      ĝin ellernadi. La 5-an de decembro 1878 ni
      ĉiuj kune solene festis la sanktigon de la
      lingvo. Dum tiu ĉi festo estis paroloj en la nova
      lingvo, kaj ni entuziasme kantis la himnon, kies
      komencaj vortoj estis la sekvantaj:
      " Malamikete de las nacjes
      Kado, kado, jam temp' esta!
      La tot' homoze in familje
      Komunigare so deba".

      (En la nuna Esperanto tio ĉi signifas:

      "Malamikeco de la nacioj
      falu, falu, jam tempo estas!
      La tuta homaro en familion
      unuiĝi devas").

      Sur la tablo, krom la gramatiko kaj vortaro,
      kuŝis kelkaj tradukoj en la nova lingvo. Tiel
      finiĝis la unua periodo de la lingvo. Mi estis
      tiam ankoraŭ tro juna por eliri publike kun mia
      laboro, kaj mi decidis atendi ankoraŭ 5-6 jarojn
      kaj dum tiu ĉi tempo zorgeme elprovi la lingvon
      kaj plene prilabori ĝin praktike. Post duonjaro
      post la festo de 5-a de decembro ni finis la gimnazian
      kurson kaj disiris. La estontaj apostoloj de la lingvo
      provis paroleti pri "nova lingvo" kaj, renkontinte la
      mokojn de homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi la
      lingvon, kaj mi restis tute sola. Antauvidante nur
      mokojn kaj persekutojn, mi decidis kaŝi
      antaŭ ĉiuj mian laboron. Dum 5 1/2 jaroj de
      mia estado en universitato, mi neniam parolis kun iu
      pri mia afero. Tiu ĉi tempo estis por mi tre
      malfacila. La kaŝeco turmentis min; devigita
      zorgeme kaŝadi miajn pensojn kaj planojn mi
      preskaŭ nenie estadis, en nenio partoprenadis,
      kaj la plej bela tempo de la vivo - la jaroj de
      studento - pasis por mi plej malgaje. Mi provis iafoje
      min distri en la societo, sed sentis min ia fremdulo,
      sopiris kaj foriradis, kaj de tempo al tempo
      faciligadis mian koron per ia versaĵo en la
      lingvo, prilaborata de mi. Unu el tiuj ĉi
      versaĵoj ("Mia penso") mi metis poste en la unuan
      eldonitan de mi broŝuron; sed al la legantoj,
      kiuj ne sciis, ĉe kiaj cirkonstancoj tiu ĉi
      versaĵo estis skribita, ĝi ekŝajnis,
      kompreneble, stranga kaj nekomprenebla.
      Dum ses jaroj mi laboris perfektigante kaj
      provante la lingvon, - kaj mi havis sufiĉe da
      laboro, kvankam en la jaro 1878 al mi ŝajnis, ke
      la lingvo jam estas tute preta. Mi multe tradukadis en
      mian lingvon, skribis en ĝi verkojn originalajn,
      kaj vastaj provoj montris al mi, ke tio, kio
      ŝajnis al mi tute preta teorie, estas
      ankoraŭ ne preta praktike. Multon mi devis
      ĉirkaŭaki, anstataŭigi, korekti kaj
      radike transformi. Vortoj kaj formoj, principoj kaj
      postuloj puŝis kaj malhelpis unu la alian, dume
      en la teorio, ĉio aparte kaj en mallongaj provoj,
      ili ŝajnis al mi tute bonaj.
      Tiaj objektoj, kiel ekz. la universala
      prepozicio "je", la elasta verbo "meti", la
      neŭtrala, sed difinita finiĝo "aŭ"
      k.t.p. kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie.
      Kelkaj formoj, kiuj ŝajnis al mi
      riĉaĵo, montriĝis nun en la praktiko
      senbezona balasto; tiel ekz. mi devis forĵeti
      kelkajn nebezonajn sufiksojn. En la jaro 1878 al mi
      ŝajnis, ke estas al la lingvo sufiĉe havi
      gramatikon kaj vortaron; la multpezecon kaj
      malgraciecon de la lingvo mi alskribadis nur al tio,
      ke mi ankoraŭ ne sufiĉe bone ĝin
      posedas; la praktiko do ĉiam pli kaj pli
      konvinkadis min, ke la lingvo bezonas ankoraŭ ian
      nekapteblan "ion", la kunligantan elementon, donantan
      al la lingvo vivon kaj difinitan, tute formitan
      "spiriton". (La nesciado de la spirito de la lingvo
      estas la kaŭzo, kial kelkaj esperantistoj, tre
      malmulte legintaj en la lingvo Esperanto, skribas
      senerare, sed en multepeza, malagrabla stilo, - dume
      la esperantistoj pli spertaj skribas en la stilo bona
      kaj tute egala, al kiu ajn nacio ili apartenas. La
      spirito de la lingvo sendube kun la tempo multe,
      kvankam iom post iom kaj nerimarkite,
      sanĝiĝos; sed se la unuaj esperantistoj,
      homoj de diversaj nacioj, ne renkontus en la lingvo
      tute difinitan fundamentan spiriton, ĉiu komencus
      tiri en sian flankon kaj la lingvo restus eterne,
      aŭ almenaŭ dum tre longa tempo, malgracia
      kaj senviva kolekto da vortoj.) -- Mikomencis tiam
      evitadi laŭ vortajn tradukojn el tiu aŭ alia
      lingvo kaj penis rekte _pensi_ en la lingvo
      neŭtrala. Poste mi rimarkis, ke la lingvo en miaj
      manoj ĉesas jam esti senfundamenta ombro de tiu
      aŭ alia lingvo, kun kiu mi havas la aferon en tiu
      aŭ alia minuto, kaj ricevas sian propran
      spiriton, sian propran vivon, la propran difinitan kaj
      klare esprimitan fizionomion, ne dependantan jam de
      iaj influoj. La parolo fluis jam mem, flekseble,
      gracie kaj tute libere, kiel la viva patra lingvo.
      Ankoraŭ unu cirkonstanco igis min por
      longa tempo prokrasti mian publikan eliron kun la
      lingvo: dum longa tempo restis nesolvita unu problemo,
      kiu havas grandegan signifon por neŭtrala lingvo.
      Mi sciis, ke ĉiu diros al mi: "via lingvo estos
      por mi utila nur tiam, kiam la tuta mondo ĝin
      akceptos; tial mi ne povas ĝin akcepti ĝis
      tiam, kiam ĝin akceptos la tuta mondo". Sed
      ĉar la "mondo" ne estas ebla sen antaŭaj
      apartaj "unuoj", la neŭtrala lingvo ne povis havi
      estontecon ĝis tiam, kiam prosperos fari
      ĝian utilon por ĉiu aparta persono
      sendependa de tio, ĉu jam estas la lingvo
      akceptita de la mondo aŭ ne. Pri tiu ĉi
      problemo mi longe pensis. Fine la tiel nomataj
      sekretaj alfabetoj, kiuj ne postulas, ke la mondo
      antaŭe ilin akceptu, kaj donas al tute
      nedediĉita adresato la eblon kompreni ĉion
      skribitan de vi, se vi nur transdonas al la adresato
      la ŝlosilon, - alkondukis min al la penso
      aranĝi ankaŭ la lingvon en la maniero de tia
      "ŝlosilo", kiu, enhavante en si ne sole latutan
      vortaron, sed ankaŭ la tutan gramatikon en la
      formo de apartaj, tute memstaraj kaj alfabete orditaj
      elementoj, donus la eblon al la tute nedediĉita
      adresato de kia ajn nacio tuj kompreni vian leteron.
      Mi finis la universitaton kaj komencis mian
      medicinan praktikon. Nun mi komencis jam pensi pri la
      publika eliro kun mia laboro. Mi pretigis la
      manuskripton de mia unua broŝuro ("D-ro
      Esperanto. Lingvo internacia. Antaŭparolo kaj
      plena lernolibro") kaj komencis serĉi eldonanton.
      Sed tie ĉi mi la unuan fojon renkontis la
      maldolĉan praktikon de la vivo, la financan
      demandon, kun kiu mi poste ankoraŭ multe devis
      kaj devas forte batali. Dum du jaroj mi vane
      serĉis eldonanton. Kiam mi jam trovis unu, li dum
      duonjaro pretigis mian broŝuron por eldono kaj
      fine rifuzis. Fine, post longaj klopodoj, mi prosperis
      mem eldoni mian unuan broŝuron en julio de la
      jaro 1887. Mi estis tre ekscitita antaŭ tio
      ĉi; mi sentis, ke mi staras antaŭ Rubikono
      kaj ke de la tago, kiam aperos mia broŝuro, mi
      jam ne havos la eblon reiri; mi sciis, kia sorto
      atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se tiu
      ĉi publiko vidas en li fantaziulon, homon, kiu
      sin okupas je "flankaj aferoj"; mi sentis, ke mi metas
      sur la karton tutan estontan trankvilecon kaj
      ekzistadon mian kaj de mia familio; sed mi ne povis
      forlasi la ideon, kiu eniris mian korpon kaj sangon
      kaj ... mi transiris Rubikonon.

      Lazaro Ludoviko Zamenhof.

      * Pordistejo
      ** Sukeraĵejo